Powrót

Szumy, zniekształcenia, zakłócenia i decybele (2)

To jest drugi artykuł cyklu, który w przystępny sposób przedstawia tytułowe niełatwe zagadnienia. Głównym tematem są szumy, ale poprzedni i ten artykuł są niezbędnym wprowadzeniem i dotyczą głównie wykorzystania miar logarytmicznych, w tym „najrozmaitszych odmian” decybeli.

W zasadzie głównym tematem tej serii artykułów są zakłócenia, szumy i zniekształcenia występujące w układach elektronicznych, które wykorzystujemy do przetwarzana rozmaitych sygnałów użytecznych (czego przykładem są choćby wzmacniacze sygnałów audio). Jednak nieprzypadkowo zaczynam od czegoś innego. W poprzednim artykule serii zacząłem omawiać miarę logarytmiczną i decybele dlatego, że najprościej biorąc, te rozmaite „śmieci” (szumy, zakłócenia i zniekształcenia) są, a raczej powinny być jak najmniejsze, nieporównanie mniejsze niż przetwarzany sygnał użyteczny. Charakteryzując te małe niepożądane składniki musielibyśmy używać bardzo małych liczb – liczb zawierających wiele zer. Łatwo sie pomylić, jeżeli liczba zawiera wiele zer. Sposobów usunięcia problemu jest kilka. Między innymi oprócz procentów wykorzystujemy pokrewne, tylko jeszcze mniejsze „pipiemy”, czyli milionowe części (ppm – parts per million), a nawet części miliardowe (ppb – parts per billion). Ale przede wszystkim wykorzystuje się miarę logarytmiczną, a konkretnie decybele. W poprzednim artykule serii pokazałem, że idea jest prosta, ale jest pewien kłopot z „decybelami mocy” i z „decybelami napięciowymi”. Są też inne ważne kwestie, które omawiam w niniejszym artykule.

Decybel – przede wszystkim miara względna

Zasadniczo (bel i) decybel to miara względna, która w zwięzły sposób pokazuje tylko stosunek dwóch wielkości. Zasadniczo decybel pokazuje tylko ile razy coś jest od czegoś mniejsze lub większe.

Dlatego każdy elektronik powinien umieć przeliczać „razy na decybele” i na odwrót.

Pomocą będzie tabela pokazana na rysunku 1. Warto zwrócić uwagę, że korzyści ze stosowania decybeli dotyczą przede wszystkim bardzo dużych i bardzo małych liczb, bo zamiast licznych zer wykorzystujemy bardzo zwięzły zapis.

Rysunek 1

Na pewno trzeba zapamiętać, że dla napięć 20 decybeli to 10 razy, 40 dB to 100×, 60 dB to 1000× i tak dalej. Zmiana o 20 decybeli „napięciowych” to zawsze zmiana 10-krotna. Warto pamiętać, że zmiana o 6 decybeli „napięciowych” to zmiana w praktyce 2-krotna.

W elektronicznej praktyce często pojawia się wartość 3 dB. Warto mieć świadomość, że te 3 decybele to dość dużo, około1,41×, czyli procentowo ponad 40%. Jeżeli jakaś wartość może mieć tolerancję ±3 dB, to procentowo jest to duża tolerancja od około 71% do 141% wartości nominalnej. Dotyczy to na przykład definiowania szerokości pasma oscyloskopów.

Także jeden decybel jest dość dużą jednostką. Jak widać, wzrost o 1 dB to wzrost o 12,2%. W elektronice często mierzymy ze zdecydowanie większą dokładnością.

Osoby, którym matematyka nie jest całkiem obca, mając stosunek na przykład dwóch napięć (ile razy są większe lub mniejsze), obliczą za pomocą kalkulatora ile to decybeli. Niezbędny jest kalkulator, powiedzmy, „naukowy”, a potem sprawa jest prosta. Wystarczy obliczyć logarytm i pomnożyć przez 20, według podstawowej zależności:

X [stosunek napięć w decybelach] = 20 lg (U2 / U1).

Przykładowo jeżeli mamy napięcie 101 V i napięcie 100 V, to ich stosunek wynosi 1,01, co w decybelach wynosi 20 lg (1,01) czyli +0,0864 dB, niecałe 0,1 dB.

A jeżeli mamy napięcie powiedzmy 12 mV oraz 24 V, to ich stosunek wynosi 0,0005, w decybelach 20 lg (0,0005) czyli –66 dB.

Równie łatwo jest przy przeliczaniu „decybeli na razy”, bo w kalkulatorach jest potrzebna do takich obliczeń funkcja potęgowa 10X. Otóż liczbę decybeli „napięciowych” trzeba podzielić przez 20 i tak uzyskana niewielka liczba to logarytm potrzebnego wyniku, więc trzeba wykorzystać operację odwrotną do logarytmowania, czyli operację oznaczoną 10X.

I tak przykładowo 5 decybeli „napięciowych” oznacza, że logarytm stosunku napięć wynosi 0,25 (5 / 20). Z pomocą funkcji 10X kalkulatora policzymy, że stosunek napięć wynosi około 1,78 „raza”.

Podobnie jeżeli mamy –33 decybele „napięciowe”, to logarytm ze stosunku napięć wynosi –1,65, a funkcja 10X szybko pokaże wynik „w razach” to około 0,0224, czyli tyle wynosi stosunek dwóch napięć.

Obliczenia z pomocą kalkulatora są naprawdę łatwe, tylko trzeba troszkę poćwiczyć. Gorąco zachęcam także Ciebie: poćwicz trochę i spróbuj za pomocą kalkulatora przeliczyć kilka wartości z tabeli! Zarówno obliczeń dotyczących mocy, ale szczególnie napięcia. I to „w obie strony”: z decybeli na „razy” i z „razów” na decybele. Chodzi o to, żeby nabrać trochę wprawy, żeby potem się nie mylić co do kolejności działań na kalkulatorze. Między innymi policz, ile to jest 0,1 dB, 0,2 dB i 0,01 dB w „razach”. I troszkę trudniejsze: ile to jest w decybelach „napięciowych” 0,2%,0,3% oraz 0,5%?
(…)

——– ciach! ——–

To jest tylko fragment artykułu, którego pełna wersja ukazała się w listopadowym numerze czasopisma Zrozumieć Elektronikę (ZE 11/2026). Czasopismo aktualnie nie ma wersji drukowanej na papierze. Wydawane jest w postaci elektronicznej (plików PDF). Pełną wersję czasopisma znajdziesz na moim profilu Patronite, gdzie dostępna jest dla Patronów, którzy wspierają mnie kwotą co najmniej 15 zł miesięcznie. Natomiast niepełna, okrojona wersja, pozwalająca zapoznać się z zawartością numeru ZE 11/2026 znajduje się tutaj.

Piotr Górecki

Uwaga! Wskazówki, jak nabyć pełne wersje dowolnych numerów ZE znajdują się na stronie:
https://piotr-gorecki.pl/n11.