Generatory z mostkiem Wiena (3)
W tym trzyczęściowym artykule opisane są, nadal atrakcyjne i bardzo pożyteczne generatory analogowe z mostkiem Wiena. Część pierwsza zawierała podstawowe informacje i proste rozwiązania, druga pokazała historię i rozwiązania trudniejsze, a trzecia przeznaczona jest głównie dla eksperymentatorów.
Już od dość dawna planuję budowę eksperymentalnego generatora „jak najczystszego sinusa”, który byłby platformą do wypróbowania rozmaitych wersji i do zbadania, czy i jak można w warunkach domowych, niewielkim kosztem zrealizować generator przebiegu sinusoidalnego o jak najmniejszych zniekształceniach, poniżej 0,0001%, czyli 1 ppm.
To ma być prosty i tani układ, przydatny także dla wszystkich osób, które zajmują się techniką audio, którym wystarczy generator o nieco większych zniekształceniach. Czyli ma być zrealizowana wersja „laboratoryjna”, a także wersja podstawowa dla praktyków, którym nie są niezbędne skrajnie małe zniekształcenia, którym wystarczy zawartość harmonicznych 0,001% lub trochę mniej. Przecież szczególnie w urządzeniach lampowych zniekształcenia harmoniczne są rzędu procenta lub więcej, więc tam wystarczy generator o umiarkowanych parametrach i absolutnie nie trzeba walczyć o tysięczne części procenta. Ale kto chce – może „powalczyć” o jak najlepsze parametry.
Podkreślam, że za pomocą popularnych dziś modułów DDS, tak małych zniekształceń „sinusa” uzyskać się nie da. Można uzyskać „czysty sinus” za pomocą komputerowej karty audio, ale wiele osób chce mieć autonomiczny generator sinusoidalny.
W pierwszym artykule tej serii wspomniałem o różnych sposobach wytwarzania „sinusa”, ale w praktyce warto wykorzystać właśnie generator z mostkiem Wiena. Powinien zawierać dobry wzmacniacz operacyjny. Jeżeli już robimy generator analogowy o znikomych zniekształceniach, koniecznie trzeba wykorzystać nowoczesny wzmacniacz operacyjny o naprawdę dobrej liniowości. Wzmacniacz z kilku pojedynczych tranzystorów zapewne takiej liniowości miał nie będzie.
Dobra wiadomość jest taka, że do wersji podstawowej wystarczy popularny wzmacniacz TL072, ewentualnie TL082 albo NE5532, byle oryginalny, o katalogowych parametrach. Szczegóły w końcowej części artykułu. Natomiast generator o skrajnie małych zniekształceniach opisuję szeroko w artykule Eksperymentalny generator przebiegu sinusoidalnego.
A oto garść informacji i wskazówek dla tych, którzy chcą eksperymentować.
Obwód wyznaczający częstotliwość
Z reguły budujemy generator „czystego sinusa” o jednej częstotliwości. W ogromnej większości schematów do ustawienia częstotliwości wykorzystuje się dwa jednakowe kondensatory i dwa jednakowe rezystory. Przykład na rysunku 1.
To jest przykład z kilku względów bezwartościowego schematu stworzonego przez kogoś, kto nie ma pojęcia o elektronice. Proponuje on między innymi wykorzystanie kondensatorów o pojemności 5,2 nF, a takich kondensatorów nie ma! W szeregu E96 jest nominał 5,23, a w szeregu E192 dodatkowo 5,17. A nominału 5,2 nie było, nie ma i nie będzie. Owszem, czasem uzyskujemy potrzebną pojemność, łącząc kilka kondensatorów, tylko po co, jeśli można prościej! Otóż warto wybrać kondensator o popularnej wartości i dostosować wartość rezystorów.
Najczęściej w technice audio (i nie tylko) wykorzystuje się generatory o częstotliwości 1 kHz i dokładnie taką częstotliwość można uzyskać stosując dwa kondensatory o pojemności 10 nF i dwa rezystory o wartości 15,9 kΩ. Takiego nominału nie ma – można wykorzystać nominał 16 kΩ z 5-procentowego szeregu E24. W 1-procentowym szeregu E96 są nominały 15,8 oraz 16,2, a w szeregu E192 jest 16,0.
Generator z mostkiem Wiena może wytwarzać przebiegi w bardzo szerokim zakresie częstotliwości. Górną granicę wyznaczy szybkość zastosowanego wzmacniacza operacyjnego – szybki wzmacniacz pozwoli uzyskać częstotliwości rzędu megaherców. Tak, pozwoli, ale zniekształcenia będą większe, bo zniekształcenia zależą m.in. od (redukcji) wzmocnienia wzmacniacza operacyjnego przy częstotliwości pracy (loop gain).
Z drugiej strony, można uzyskać przebiegi o częstotliwościach rzędu 10 Hz, a nawet mniej, ale wtedy też zniekształcenia prawdopodobnie będą większe.
Przy jednakowych wartościach par rezystorów i kondensatorów, częstotliwość drgań będzie równa:
f = 1 / (2πRC), w praktyce liczymy: f = 0,159 / RC, pamiętając o jednostkach (omy, farady).
Warto stosować rezystory o wartościach z zakresu 1 kΩ…100 kΩ. Natomiast pojemności ustalające częstotliwość zasadniczo mogą być dowolne.
Najczęściej C1 = C2 i R1 = R2, ale co ważne, pary C1, C2, R1, R2 wcale nie muszą mieć jednakowych wartości, o czym piszę na końcu artykułu.
Czy trzeba precyzyjnie dobierać elementy RC?
Łatwo zauważyć, że w praktycznych realizacjach generatorów z mostkiem Wiena w obwodzie ustalania częstotliwości, bardzo często stosowane są rezystory i kondensatory o bardzo wąskiej tolerancji lub dobierane indywidualnie. Czy to jest niezbędne?
NIE jest niezbędne! Szczerze mówiąc, sama wąska tolerancja nic nie daje. Warto jednak mieć szerszy obraz zagadnienia, bo indywidualne dobieranie wartości może mieć sens.
Jedna sprawa to wartość częstotliwości wyjściowej. Mówimy o generatorach „najczystszego sinusa”, które wykorzystywane są przede wszystkim do testów aparatury audio. Dlatego są to głównie generatory o jednej częstotliwości, najczęściej 1 kHz (rzadziej 10 kHz lub 100 Hz). Czy ta częstotliwość musi wynosić dokładnie 1000 herców?
Absolutnie nie musi! Wystarczy, żeby wynosiła mniej więcej 1000 herców. Różnica o 5% czy nawet 10% nie ma żadnego praktycznego znaczenia! Nie jest więc konieczne sprawdzanie i dobieranie wartości kondensatorów i rezystorów, żeby uzyskać ściśle określoną częstotliwość. Można spokojnie zastosować kondensatory o tolerancji 5% lub 10%. Tak, ale powinny to być kondensatory o wysokiej jakości. Dziś będą to kondensatory foliowe lub ceramiczne C0G (NP0), a nie ceramiczne ferooelektryczne, ani elektrolityczne.
(…)
——– ciach! ——–
To jest tylko fragment artykułu, którego pełna wersja ukazała się w listopadowym numerze czasopisma Zrozumieć Elektronikę (ZE 11/2026). Czasopismo aktualnie nie ma wersji drukowanej na papierze. Wydawane jest w postaci elektronicznej (plików PDF). Pełną wersję czasopisma znajdziesz na moim profilu Patronite, gdzie dostępna jest dla Patronów, którzy wspierają mnie kwotą co najmniej 15 zł miesięcznie. Natomiast niepełna, okrojona wersja, pozwalająca zapoznać się z zawartością numeru ZE 11/2026 znajduje się tutaj.
Piotr Górecki
Uwaga! Wskazówki, jak nabyć pełne wersje dowolnych numerów ZE znajdują się na stronie:
https://piotr-gorecki.pl/n11.
