Szumy, zniekształcenia, zakłócenia i decybele (3)
To jest trzeci artykuł cyklu, który w przystępny sposób przedstawia tytułowe niełatwe zagadnienia. Dwa poprzednie artykuły były niezbędnym wprowadzeniem i dotyczyły wykorzystania miar logarytmicznych, w tym „najrozmaitszych decybeli”. W tym artykule zaczynam omawiać ważny temat – szumy.
W poprzednich artykułach serii omówiłem miarę logarytmiczną i różne „odmiany” decybeli, w tym „decybele mocy” i „decybele napięciowe”. Trzeba pamiętać, że zasadniczo decybel to miara względna, ale przyjęcie poziomu odniesienia pozwala uzyskać rodzaj miary bezwzględnej (np. dBV). Dziś ważne są też „decybele cyfrowe”. Najprościej biorąc, 0 dBFS to jest maksymalny poziom niezniekształconego sygnału cyfrowego. Liczba bitów (przetwornika ADC lub toru cyfrowego) wyznacza teoretyczną dynamikę, czyli liczoną w decybelach różnicę między tym maksymalnym poziomem, a poziomem „śmieci” – różnych szumów i ewentualnie zniekształceń.
Szumy (termiczne)
Zgodnie z zapowiedzią, zaczynam omawiać ogromnie ważny, obszerny i niełatwy problem rozmaitych szumów. Przypominam, że w tej serii artykułów określenie szumy oznacza, najprościej biorąc, szumy własne mające źródło w układzie elektronicznym, natomiast określenie zakłócenia dotyczy tu „obcych” sygnałów przychodzących z zewnątrz, choć w angielskojęzycznej literaturze określenie noise obejmuje i szumy wewnętrzne, i zakłócenia zewnętrzne. Temat zakłóceń to oddzielne zagadnienie, a teraz chcemy zająć się tylko szumami. Problem w tym, że znamy różne rodzaje szumów „własnych”, niektóre są zbadane gorzej, inne lepiej. W elektronice wiele zagadnień zgadza się z intuicją, ale w przypadku szumów jest kilka ważnych szczegółów, które zdecydowanie wymykają się intuicji. Oczywiście zawsze pozostaje podejście matematyczne, ale nie wszyscy chcą zagłębiać się w szczegółowe analizy i wyprowadzenia wzorów. A wtedy pewne twierdzenia trzeba po prostu przyjąć na wiarę, zaakceptować, a potem jeszcze budować na nich dalsze rozumowanie i wnioski.
To nie jest materiał dla zupełnie początkujących! Temat szumów ma kilka skomplikowanych aspektów i łatwo zagubić się w szczegółach. Ale trzeba jakoś zacząć. Stosunkowo łatwy do zrozumienia jest problem szumów termicznych, który jest punktem wyjścia do zgłębiania innych aspektów kwestii szumów. I właśnie od nich zaczniemy.
Otóż najprościej biorąc, każdy rezystor, a raczej każda rezystancja, jest miniaturową elektrownią prądu przemiennego! Tak! Każdy realny rezystor w temperaturze wyższej od zera bezwzględnego jest źródłem napięcia i prądu przemiennego, czyli też źródłem energii. Ilustruje to w największym uproszczeniu rysunek 1. Nie jest to napięcie i prąd przemienny o jednej określonej częstotliwości, tylko mieszanka sygnałów zmiennych o przypadkowych, malutkich amplitudach i, co ważne, o przypadkowych częstotliwościach, ale z bardzo szerokiego zakresu częstotliwości, od bardzo małych, od ułamka herca do wielu gigaherców.
Ale dlaczego zwyczajny rezystor, będący elementem biernym, okazuje się rodzajem „malutkiej bateryjki” wytwarzającej przebiegi zmienne?
W elektronice, i nie tylko, najważniejsza jest energia. Są różne rodzaje, odmiany energii, a jedną z nich jest energia termiczna (cieplna), związana z chaotycznym ruchem, czy raczej z chaotycznymi drganiami cząsteczek materii. Zasadniczo jest to mechaniczna energia drgań, ale obejmuje też drgania składników obdarzonych ładunkiem elektrycznych. A najprościej biorąc, rozdzielanie ładunków to powstawanie pola elektrycznego i napięcia elektrycznego, natomiast ruch ładunków to przecież prąd elektryczny i nierozłącznie z nim związane pole magnetyczne. A to oznacza, że w materiałach przewodzących, chaotyczne drgania wynikające z energii termicznej powodują powstawanie „chaotycznych” napięć i prądów – szumów termicznych. Mechaniczne chaotyczne drgania w materiałach następują w trzech wymiarach przestrzennych, ale my powstające napięcia i prądy mierzymy jako wielkości bezkierunkowe, skalarne. Po prostu jako napięcia i prądy przemienne, jako mieszankę przebiegów elektrycznych o maleńkich amplitudach i najróżniejszych częstotliwościach.
Właściwości szumów termicznych
Omawiane „chaotyczne” napięcia i prądy termiczne związane są z energią cieplną, ale, co ważne, NIE zależą od sumarycznej ilości energii cieplnej. To ważne – rezystor o bardzo dużych rozmiarach zawiera więcej energii cieplnej niż rezystor miniaturowy, ale nie wytwarza większej ilości szumów termicznych niż rezystor miniaturowy.
Wielkość, a ściślej moc szumów termicznych zależy od temperatury, która jest miarą średniej energii kinetycznej drgań cząsteczek. Czym wyższa temperatura, tym większa energia kinetyczna drgających cząstek i tym większe są napięcia i prądy szumów cieplnych (w temperaturze zera absolutnego szumy termiczne maleją do zera).
Tu koniecznie trzeba wrócić do kwestii, czym miałaby być ta „ilość” czy „wielkość” szumów termicznych? Otóż możemy mierzyć napięcia i prądy szumów, ale „ilość”, „wielkość” szumów to przede wszystkim moc szumów. To łatwo zaakceptować, ale nie jest oczywisty inny, bardzo ważny szczegół: moc szumów termicznych nie zależy od rezystancji materiału, w którym te szumy powstają!
Być może i dla Ciebie nie jest to jasne, więc po prostu przyjmij na wiarę, że moc szumów cieplnych nie zależy od rezystancji.
Podstawą rozważań jest moc elektryczna szumów występujących w jakimś materiale przewodzącym, ale ten materiał ma jakąś rezystancję (materiałową). Jeżeli jest moc elektryczna P, występująca na jakiejś rezystancji R, to mamy do czynienia z napięciem U i prądem I. Moc jest iloczynem napięcia i prądu, zgodnie ze wzorem P = U × I. A jeżeli w grę wchodzi rezystancja (a wchodzi), to moc elektryczną można też wyrazić wzorami: P = U2 / R = I2 × R. Wzory raczej nie budzą wątpliwości, ale trzeba je związać z „rezystorową praktyką”.
Wcześniej na rysunku 1 obrazowo przedstawiłem „elektrownię termiczną”. Teraz na rysunku 2 jest to przedstawione dokładniej.
Otóż tak dobrze nam znany symbol i model idealnego rezystora nie uwzględnia i nie sygnalizuje problemu szumów termicznych. Jeżeli chcemy rozważać kwestię szumów, to do najprostszego modelu rezystora trzeba jakoś „dodać szumy termiczne”. Można to przedstawić na dwa sposoby: za pomocą włączonego w szereg z „czystą” rezystancją R napięciowego źródła szumów, jak na rysunku 1 i na rysunku 2b. I to nie budzi wątpliwości, bo jest zgodne z naszymi przyzwyczajeniami. Tak, ale „elektrownię szumową” równie dobrze można też przedstawić, zobrazować za pomocą prądowego źródła szumów, dołączonego równolegle do „czystej” rezystancji, jak pokazuje rysunek 2c. I to dla niektórych Czytelników może być niejasne, bo ze źródłami prądowymi mamy do czynienia znacznie rzadziej. Nieprzypadkowo temat źródeł napięciowych i prądowych „wałkowałem” w licznych, wcześniejszych artykułach, np. w podstawowej serii zaczynającej się od Niewzruszony fundament elektroniki przewodowej, a także w artykułach o zasilaczach prądowych (pierwszym i drugim).
(…)
——– ciach! ——–
To jest tylko fragment artykułu, którego pełna wersja ukazała się w listopadowym numerze czasopisma Zrozumieć Elektronikę (ZE 11/2026). Czasopismo aktualnie nie ma wersji drukowanej na papierze. Wydawane jest w postaci elektronicznej (plików PDF). Pełną wersję czasopisma znajdziesz na moim profilu Patronite, gdzie dostępna jest dla Patronów, którzy wspierają mnie kwotą co najmniej 15 zł miesięcznie. Natomiast niepełna, okrojona wersja, pozwalająca zapoznać się z zawartością numeru ZE 11/2026 znajduje się tutaj.
Piotr Górecki
Uwaga! Wskazówki, jak nabyć pełne wersje dowolnych numerów ZE znajdują się na stronie:
https://piotr-gorecki.pl/n11.

